Temat miesiąca



Bezsilność czy oportunizm? Kościół wobec nazizmu

Umiejętność rozeznania duchów

Donald Nicholl

Wiele razy zdarzyło mi się zadawać Niemcom pytanie, które w pierwszych latach po wojnie zaprzątało myśli każdego z nas: "Jak mogło zdarzyć się coś tak potwornego w jednym z najbardziej rozwiniętych kulturowo państw świata?". I po wielekroć otrzymywałem taką oto odpowiedź: "Was uns gefehlt hat war die Gabe der Unterscheidung der Geister" - "To, czego nam zabrakło, to zdolność rozeznania duchów“. Rozumiałem oczywiście dosłowny sens tego sformułowania: uważali, że nie docenili potęgi zła, jaka narodziła się w Niemczech wraz z powstaniem narodowego socjalizmu. Jednak zdanie to prześladowało mnie przez ponad ćwierć wieku i ilekroć pojawiało się w mojej głowie, skłonny byłem podejrzewać, że kryje się w nim coś więcej, niż odnajdujemy w literalnym sensie. To głębsze znaczenie dane mi było odkryć dopiero ćwierć wieku później, kiedy zdarzył mi się pewien incydent w szatni centrum sportowego na kampusie w Santa Cruz. Usłyszałem tam pewnego dnia, jak pewien instruktor rozmawiał ze studentem o Justynie (później dowiedziałem się, że to tytuł powieści Markiza de Sade). Powieść ta uczy - usłyszałem - że "jeśli raz jeden uda ci się zjeść gówno, będziesz zdolny do wszystkiego". Instruktor, jak sądzę, pochwalał tego typu liberalizm, zgodnie z którym jeśli zdołasz przełamać barierę oddzielającą pożywienie od gówna, znikną wszystkie inne.

Dla mnie jednak ta uwaga nabrała bardziej mrocznego sensu i natychmiast, choć w dość niejasny sposób, skojarzyła mi się z niezdolnością do "rozsądzania duchem", discretio spiritum, jak Wulgata tłumaczy ową frazę z listu św. Pawła do Koryntian . Poszukując źródeł tego dziwnego skojarzenia, przyjrzałem się etymologii słowa discretio i - ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu - odkryłem, że pochodzi ono od greckiego skhor oznaczającego ni mniej, ni więcej, ale właśnie "gówno". Zatem osoba, której brakuje dyskrecji w najgłębszym sensie tego słowa, to ktoś, kto nie potrafi odróżnić gówna od tego, co nim nie jest; ktoś, kto, mówiąc słowami wojskowej piosenki "Can’t tell sugar from shit" - jest tak pozbawiony rozwagi, że zjadłby gówno, myląc je z cukrem.

Nic dziwnego zatem, że naziści chętnie posługiwali się właśnie takim obrazem. Hitler na przykład mówił o sobie, że jest magnesem, którego zadaniem jest przyciąganie do siebie tego, co żelazne, w kupie gówna, jaką jest naród niemiecki. Pamiętam także, jak strażnicy w obozach koncentracyjnych witali nowych więźniów napomnieniem, że tutaj "...każdy jest tylko gównem. I im wcześniej to zrozumiecie, tym dla was lepiej" - dlatego muszą przestać myśleć o sobie jako o doktorze takim a takim, profesorze czy ministrze takim a takim. Strażnicy ponadto znajdowali szczególną przyjemność w zmuszaniu Żydów do sprzątania ekskrementów, instynktownie przeczuwając, że Żydzi, z ich rytualnymi wymogami czystości, są szczególnie podatni na tę formę upokorzenia. Dla ludzi zakorzenionych w swojej odmienności, wytyczających ścisłe granice między tym, co czyste, a tym, co nieczyste, niemożliwość odróżnienia cukru od gówna jest równoznaczna z wtrąceniem ich w świat chaosu (tohu wa bohu), gdzie każdy zatracić musi swoją tożsamość.

Rozważając wszystkie te zbieżności, wkrótce dostrzegać zacząłem głębsze znaczenie, jakie kryło się za stwierdzeniami moich niemieckich rozmówców z okresu powojennego, że u zarania rządów Hitlera zabrakło im daru "rozeznania duchów", discretio spiritum. Łatwiej przyszło mi to zrozumieć, kiedy pewnego dnia grupa moich niemieckich rozmówców zaczęła dyskutować o tym, dlaczego ten czy inny aspekt nazistowskiego ruchu okazał się dla nich przynajmniej chwilowo atrakcyjny: dla niektórych był to nacisk położony na zdrowe wartości moralne przeciwstawione bezpodstawnemu kosmopolityzmowi; dla innych była to nadzieja zbudowania nowej społeczności nietrawionej przez dyskryminację klasową etc. Ale był wśród nich pewien człowiek, który ani na chwilę nie dał się nigdy porwać nazistowskim obietnicom. Wspominali, jak pewnego dnia podczas dyskusji o tym, które z idei nazistowskich nadają się do podjęcia i wcielenia w życie, Carl Josef, zazwyczaj milczący, powiedział: "Nie wolno wam zadawać się z takimi ludźmi. Wystarczy posłuchać ich okrzyków: ťNiech Niemcy się przebudzą! Niech giną ŻydziŤ. Nie musicie nic więcej wiedzieć".

"Nie musicie nic więcej wiedzieć". Oto najważniejsze przykazanie, które zostało zignorowane przez tak wielu intelektualistów, ponieważ na tym między innymi polega zawodowa deformacja ludzi nauki, że chcą wiedzieć więcej, niż potrzebują. Wiele lat temu siłę tego przykazania wyraził jasno poeta Gerard Manley Hopkins, kiedy pisał, że musimy "przylgnąć do tego, co dobre, a złu nawet nie dać w sobie posłuchania". Stwierdzenie takie jest oczywiście czymś na kształt herezji dla wielu intelektualistów, dla których wysłuchanie wszystkiego, choćby najgorszego, jest oznaką tolerancji, ponieważ wyobrażają sobie naiwnie, że samo obcowanie ze złymi ideami nie może mieć żadnych negatywnych skutków, i nie zdają sobie sprawy z tego, jak ambiwalentne może się ono okazać - rzadko bowiem od razu widać, kto jest Salome, a kto Herodem. Ich tolerancja opiera się także na iluzji, że potrafią oddzielić idee od czynów.

W średniowieczu ludzie o wiele lepiej zdawali sobie sprawę ze złowrogiej mocy idei i zgubnych skutków fascynacji nimi. Wrażliwość ta wyrażana była za pomocą tych samych środków, które służyły ekspresji fascynacji złem czy diabłem. Portale budowanych w wiekach średnich kościołów witają nas figurami pięknych młodych mężczyzn. Jednak jeśli przyjrzeć im się pod nieco innym kątem, wydają się nagle brzydkie i groźne. Na tym polega zło - piękny młody człowiek okazuje się diabłem. Średniowieczni artyści w pełni rozumieli, na czym polega fascynacja złem, i zdawali sobie sprawę z palącej potrzeby "rozeznania duchów" - podobnie jak współcześni im mistycy. Diabeł, według Chmury niewiedzy, ma tylko jedno nozdrze, pozbawiony jest zatem tej przegrody, która w ludzkim nosie symbolizuje duchowy wgląd, za pomocą którego człowiek może odróżnić "dobro od zła, zło od tego, co jeszcze gorsze, i to, co dobre, od tego, co lepsze, zanim wyda sąd o tym, co słyszy lub widzi wokół siebie" .

Ten fragment Chmury... wiąże się oczywiście ze spostrzeżeniem, że jednym z pierwszorzędnych aututów historyka jest posiadanie "dobrego nosa". Trzeba umieć wyczuć groźbę zła i samo zło z oddali, poczuć, co wrze w kotle historii świata. Inaczej możemy podzielić los najbliższego z doradców Hitlera, Alberta Speera, który w późniejszych czasach wyjaśniał, na czym polegało jego zauroczenie Hitlerem: "Wpadłem w ręce Hitlera - mówił - zanim w ogóle zdołałem pojąć, co się dzieje" . Ponieważ nie zadowalało go "przylgnięcie do tego, co dobre", i dał posłuch złu, zbudził się zbyt późno; zło zdążyło już zapuścić w nim korzenie. Umiejętności "rozeznania duchów" potrzebujemy po to właśnie, by nie dopuścić, aby coś podobnego nam się wydarzyło, by już z daleka rozpoznać zapach zbliżającego się zła i mieć świadomość, że to zło właśnie. Jak to wyraziła Elizabeth Wiskemann - dać się omamić Hitlerowi "w rzeczywistości nie miało nic wspólnego z przynależnością do określonej szkoły myślenia, to była kwestia zdolności zrozumienia, że może on być nikczemny".
Weźmy najbardziej oczywisty i zarazem przerażający przykład: wyobraźmy sobie, że ci spośród Niemców, którzy głosowali na Hitlera w 1933 roku z niechęci do Żydów, wiedzieliby już wtedy, do czego doprowadzi ich postawa. Czy postąpiliby wówczas tak samo? Gdyby w 1933 roku mogli przewidzieć, że droga, na którą zostali zaproszeni, w ciągu dwunastu lat nieuchronnie doprowadzi do eksterminacji sześciu milionów istnień ludzkich, czy nie odmówiliby postawienia pierwszego kroku? Bo musimy pamiętać, że ten pierwszy krok, zarówno wówczas, jak i dziś, wydawał się nie mieć żadnych poważnych konsekwencji - był to po prostu jeden z tych "niewielkich aktów tchórzostwa", od których, zdaniem doktora Hautvala, "zaczynają się wszystkie nieszczęścia świata". O tym, w jak bezszelestny sposób stawiany bywał ten pierwszy krok, poruszająco opowiada w Słupie ognia Karl Stern, opisując swój powrót do domu ze studiów medycznych w Monachium . Po opuszczeniu pociągu na stacji w małym bawarskim miasteczku, które od pokoleń było domem jego żydowskiej rodziny, spostrzega, że sąsiedzi, których spotyka w drodze do domu, podzielili się na tych, którzy wciąż pozdrawiają jego i towarzyszącego mu ojca tradycyjnym "Grüss Gott", tych, którzy już tego nie robią, oraz takich, którzy właśnie teraz zaczynają pozdrawiać ich w poczuciu nowo odkrytej solidarności z narodem żydowskim. To poprzez takie małe akty tchórzostwa i odwagi, pozdrawiania i niepozdrawiania, stawiane są owe pierwsze kroki - kroki, których konsekwencje dają się przewidzieć tylko dzięki umiejętności "rozeznania duchów".

Często zapominamy o tym, jak łatwo w pierwszych dniach nazistowskiego reżimu można było wyobrażać sobie, że jego działania nie mają większego znaczenia, ponieważ nowy porządek - zgodnie z powszechnymi oczekiwaniami - ma wkrótce przeminąć. Attaché wojskowy sowieckiej ambasady w Berlinie jeszcze 30 stycznia 1933 roku utrzymywał "że nie ma najmniejszej wątpliwości, iż reżim Hitlera ma łatwą do przewidzenia przyszłość". Tego zdania było również wielu innych obywateli, ponieważ zagwarantowanie sobie totalitarnej władzy nad krajem zajęło narodowym socjalistom sporo czasu. Duchownym można wybaczyć przekonanie, iż udało im się odsłonić pęknięcia w totalitarnej fasadzie nazistowskich Niemiec, kiedy w październiku 1934 roku przyczynili się do zdymisjonowania Augusta Jägera, mianowanego przez nazistów na stanowisko administratora Kościoła ewangelickiego w Rzeszy. Do otwartego konfliktu doszło wówczas, gdy Jäger podjął próbę usunięcia ze stanowiska protestanckiego biskupa Wirtembergii Theo Wurma oraz biskupa Bawarii Hansa Meisera - próbę, która doprowadziła do burzy protestów kongregacji protestanckich w całej Bawarii i Wirtembergii, a ostatecznie do dymisji Jägera. Zdawać się wówczas mogło, że wystarczy stawić silny opór, by zabrać nazistom ich pewność siebie.

I znów, w sierpniu 1937 roku, zespół sędziowski uwolnił protestanckiego biskupa Dibeliusa od zarzutu złamania prawa konspiracyjnego - i to mimo iż oskarżenie wspierało się na mocy i autorytecie gestapo. Jeszcze bardziej znamiennym wydarzeniem było powstrzymanie przez ministra sprawiedliwości projektów nazistowskiego ministra do spraw kościelnych Hansa Kerrla mających na celu wysłanie Dibeliusa do obozu koncentracyjnego. Później, w marcu 1938 roku, Martin Niemöller, ów kolec w ciele Hitlera, uwolniony został od głównych zarzutów, które doprowadziły do jego aresztowania na osobisty rozkaz Führera. To prawda, że Niemöller został uwięziony natychmiast po opuszczeniu budynku sądu - niemniej jednak wszystkie te zdarzenia pokazują, że narodowi socjaliści nie mieli tak silnego wpływu na Niemcy, jakim w tym samym okresie dysponował na przykład Stalin wobec Rosji. Pomagają nam także zrozumieć, jak łatwo było - tym, którzy nie chcieli stawić czoła istotowo złej naturze reżimu - zasłaniać się iluzją, że wkrótce nadejdzie jego kres. Nawet wielu spośród Żydów - tych, którzy mieli wszelkie dane po temu, by spoglądać na ów ruch z najwyższą przenikliwością - nie rozpoznali jego rzeczywistych rozmiarów. Wielki exodus Żydów z Niemiec nie rozpoczął się przez końcem 1938 roku; i nawet jeszcze później byli tacy, którzy wciąż wierzyli, że wkrótce będą mogli do Niemiec powrócić.

Nie zamierzam jednak w tym miejscu winić ludzi z rozmaitych sfer niemieckiego społeczeństwa, którzy pozostali ślepi na prawdziwą naturę narodowego socjalizmu. Podobnej iluzji ulegli przedstawiciele wszystkich narodów i klas społecznych.

Dalsza część tego artykułu poświęcona będzie raczej pytaniu, jak dalece jedna konkretna społeczność Niemców odpowiedziała na wyzwanie "rozeznania duchów", które narodziły się w tym kraju w latach 20. i 30. Chciałbym przyjrzeć się bliżej niemieckiej społeczności Kościoła rzymskokatolickiego, ponieważ na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że społeczność katolicka opowiedziała na to wyzwanie w sposób głęboko słuszny. Nie tylko wśród członków ruchu nazistowskiego trudno było znaleźć jakiegokolwiek katolickiego prominenta, ale wręcz mówiono o biskupach katolickich, że żadna inna grupa o podobnym znaczeniu w życiu publicznym Niemiec nie stawiła tak stanowczego oporu w tak krótkim czasie.

Rzecz jasna, fundamentalna opozycja między katolicyzmem i narodowym socjalizmem już na samym początku została rozpoznana przez wielu katolickich myślicieli. Znalazła ona swój nazbyt płomienny wyraz w 1923 roku, kiedy współpracownik Hitlera w puczu monachijskim generał Ludendorff wykorzystał swój proces, by przypuścić niepohamowany atak na Kościół katolicki. Niemniej dopiero w roku 1930, a więc w czasie gdy naziści uzyskali realną władzę w kraju, opozycja ta została społecznie ugruntowana. Jesienią tego roku pewien kapłan z Kirschhausen w diecezji mogunckiej wygłosił kazanie skierowane przeciwko filozofii narodowego socjalizmu, dając w nim jasno do zrozumienia, że każdy, kto pod tą filozofią chciałby się podpisać, jednocześnie pozbawia się prawa do kościelnych sakramentów. Ksiądz został zadenuncjowany gauleiterowi Hesji przez sympatyka nazistów, gauleiter zaś dostrzegł okazję, by poruszyć nieśmiertelny i nader podniecający dla tłumów temat mieszania się kleru do spraw politycznych. Złożył protest u odpowiedniego przełożonego - biskupa Moguncji dr. Mayera - i otrzymał w odpowiedzi więcej, niż się spodziewał: jasne i niedwuznaczne potwierdzenie przepaści, jaka dzieli narodowy socjalizm od wiary katolickiej.

Sprawa odpowiedzi udzielonej przez biskupa została wkrótce podjęta w bardziej formalny sposób przez kolejnych niemieckich biskupów w ich listach pasterskich. Pierwszym, który to uczynił w liście pasterskim z 1 stycznia 1931 roku, był kardynał Bertram, biskup Wrocławia; w lutym dołączył do niego biskup Faulhaber z Monachium, a następnie w kolejnych miesiącach biskupi Kolonii, Paderbornu, Fryburga itd. Każdy z hierarchów nieco inaczej podszedł do zagadnienia, ale ich wspólne działania zmierzały do tego, by nawet najmniej uczony z Niemców zrozumiał, że członkostwo w partii nazistowskiej oznacza odcięcie od sakramentów Kościoła katolickiego.

Temu zdecydowanemu sprzeciwowi wobec narodowego socjalizmu ze strony biskupów katolickich towarzyszyła wyrażona w listach pasterskich stanowcza zachęta, by wierni oddawali swoje głosy na Partię Centrum, jedyne ugrupowanie poza Partią Socjaldemokratyczną, które mogło pochwalić się niezachwianą lojalnością wobec demokratycznych instytucji republiki weimarskiej. Przez następne dwa lata owi rzecznicy niemieckiej społeczności katolickiej stale przestrzegali swoich wiernych przed pogaństwem narodowego socjalizmu i komunistycznym ateizmem, aż do czasu ogłoszenia listów pasterskich podczas przygotowań przed wyborami do Reichstagu 5 marca 1933. Wówczas jednak, dokładnie 28 marca tego roku, przez biskupów zgromadzonych na konferencji w Fuldzie została wydana instrukcja, w której potwierdzali, iż wyłoniony w wyborach 5 marca nowy rząd, któremu przewodził Adolf Hitler, stanowi prawowitą zwierzchność nad narodem niemieckim (rechtmässige Obrigkeit) i tym samym naród ów, łącznie z katolikami, winien jest mu posłuszeństwo; w konsekwencji zakaz włączania się katolików w struktury partii nazistowskiej został zniesiony.

Co takiego wydarzyło się podczas owych trzech tygodni poprzedzających deklarację, że możliwy stał się zwrot w polityce Kościoła, który można opisać jedynie jako drastyczny i zgubny zarazem?

Klucza do odpowiedzi na to pytanie szukać należy w liście wystosowanym przez kardynała Bertrama z mocy piastowanego przez niego stanowiska przewodniczącego konferencji w Fuldzie (konferencji biskupów z północnej części Niemiec), datowanego 25 marca. List ten, rozesłany do wszystkich niemieckich biskupów, zawierał polecenie dotyczące zmian w polityce wobec partii nazistowskiej, które w trzy dni później ogłoszono publicznie. Kończyło się ono słowami: "Potrzeba chwili zmusza nas do podjęcia szybkiego działania. Wysyłam zatem podstawową wersję instrukcji w dwóch egzemplarzach. W razie potrzeby wprowadzenia zmian proszę o odesłanie pocztą poprawionej wersji. W innym wypadku proszę o przesłanie telegraficznej odpowiedzi ťprzyjętoŤ lub ťodrzuconoŤ" .

Nie ma potrzeby podkreślać, jak niezwykły to list: proponuje się w nim radykalną zmianę w polityce niemieckiego Kościoła wobec narodowych socjalistów, a biskupi proszeni są o poparcie tej zmiany w liście zwrotnym! List sam w sobie wystarczająco dobitnie świadczy o rozgorączkowaniu biskupa Bertrama - nie wspominając już o biskupach, którzy podpisali się pod jego propozycją. Bo chociaż biskupi podporządkowali się projektowi Bertrama, wielu z nich uczyniło to z ciężkim sercem i wbrew swemu przekonaniu. Szczególnie dotyczy to biskupa Eichstätt, grafa von Preysing, który w najostrzejszy sposób zaprotestował przeciwko trybowi, w jakim przeprowadzono całą operację. I niemal natychmiast, w ramach przygotowań do konferencji biskupów w Fuldzie planowanej na 31 maja, w Święto Zesłania Ducha Świętego, rozpoczął pracę nad mistrzowskim memorandum. Wyłożone w nim zostały, jeden po drugim, powody, dla których narodowy socjalizm stanowi diametralne przeciwieństwo nauki Kościoła katolickiego. Jego autor nalegał, by szczegółowy wykaz tych rozbieżności ogłoszony został w formie listów pasterskich przez wszystkich biskupów, tak aby wierni katoliccy otrzymali krystalicznie czystą wykładnię granic swojej przynależności do nowego reżimu. Przede wszystkim zaś ostrzegał przed uleganiem słowom, których tradycyjne skojarzenia mogły przyciągać wierzących ku nazistom - słowom takim jak "Bóg", "chrześcijaństwo", "moralność", "sprawiedliwość" itp. - które w ustach nazistów nabierały przewrotnego i zwodniczego sensu.

Von Preysing nie zdołał przekonać pozostałych biskupów do swojego projektu. W ciągu tych kilku miesięcy między nim a kardynałem Bertramem narosła niezgoda. Ich spór ciągnął się przez kolejne dwanaście lat, szczególnie po roku 1935, kiedy von Preysing opuścił ciche bawarskie Eichstätt i został mianowany biskupem Berlina. W ciągu wszystkich tych lat napięcie między nimi wzrosło do tego stopnia, że von Preysing kilkakrotnie poważnie rozważał rezygnację ze swojego biskupstwa w proteście przeciwko uległości Bertrama wobec nazistów, lecz za każdym razem odwodził go od tej myśli jego stary przyjaciel z Rzymu, Pacelli, który wkrótce miał przybrać imię Piusa XII. Pierwszym zdarzeniem, które przywiodło go na skraj rezygnacji, było udaremnienie przez Bertrama jego zamiaru upublicznienia w imieniu wszystkich niemieckich biskupów listy oskarżeń przeciwko reżimowi nazistowskiemu w późnych latach 30. Kolejnym - wysłanie przez Bertrama osobistych życzeń z okazji urodzin Führera w imieniu wszystkich biskupów i bez jakiejkolwiek konsultacji z nimi.

Dramatyczny konflikt między obydwoma hierarchami wzmagał jeszcze kontrast ich osobowości i pochodzenia. Von Preysing pochodził z arystokratycznego rodu i spokrewniony był z wielkim biskupem Münsteru, grafem von Galen. Nie uczył się w szkołach katolickich - przeciwnie, w młodości miał nauczyciela o bardzo antykatolickich poglądach. Jako bardzo młody człowiek włączony został do służby dyplomatycznej książąt bawarskich i dopiero w wieku lat 32 zdecydował, że zostanie księdzem. Wyświęcony został niedługo potem, po skróconym do minimum przygotowaniu kościelnym. Szybko otrzymał stanowisko sekretarza arcybiskupa Monachium. Tak szybką karierę ułatwiły mu arystokratyczne koneksje; one również pozwoliły mu przeniknąć aspiracje nazistowskiej demagogii. O działaniach nazistów dobrze poinformowany przez grono tradycjonalistów skupionych wokół czasopisma "Der gerade Weg", już w 1993 roku zauważył: "Wpadliśmy w ręce gangsterów i głupców" .

Całkowicie odmienną osobowość prezentował Bertram - wystarczy spojrzeć na fotografie przedstawiające obydwu hierarchów. Z twarzy von Preysinga bije pewność, ma spokój w oczach i mocną szczękę. Twarz Bertrama jest wąska, nos ma cienki, oczy rozbiegane, małe usta i cienką szyję. Bertram pochodził z klasy niższej; niemal całą swoją młodość spędził w instytucjach kościelnych, gdzie otrzymał wykształcenie, które pozwoliło mu opracować naukowo historię biskupstwa w Hildesheim. Jej pierwszy tom ukazał się w 1899, ostatni zaś w 1925 roku. Był z natury swojej "człowiekiem zza biurka“ - na starość chwalił się, że odkąd został biskupem, nie wziął ani jednego dnia urlopu.

Jednak klucza do zrozumienia późniejszego postępowania Bertrama - a w 1933 roku miał już 74 lata - szukać trzeba w jego latach młodzieńczych. Potwierdza się tu prawda zawarta we wskazówce, że historyk winien zawsze ze specjalną uwagą pochylić się nad pierwszym ćwierćwieczem życia bohaterów swoich badań.

Bertram urodził się w Hildesheim w roku 1859 i od początku swego świadomego życia rozwijał się pod silnym wpływem Kulturkampfu, wojny, jaką Bismarck wytoczył Kościołowi katolickiemu. Widział jezuitów wygnanych z Prus; widział około tysiąca pruskich parafii pozbawionych pasterzy - z dwunastu biskupów do 1878 tylko czterech pozostało w swoich diecezjach. Drastycznie ograniczono wolność słowa głoszonego z ambon. Studenci teologii zostali zobowiązani do studiów na uniwersytecie, seminaria zaś poddane zostały kontroli państwowej lub, w wielu wypadkach, po prostu zlikwidowane. To wszystko młody Bertram odczuł bardzo osobiście, ponieważ zamknięto przed nim drogę do studiów kapłańskich w jego rodzinnej diecezji Hildesheim i zmuszono, by ukończył je jako swego rodzaju "kościelny uchodźca“ w takich ośrodkach jak Würzburg, Innsbruck czy Rzym.

W rezultacie do końca życia prześladowała Bertrama pamięć o Kulturkampfie. Często powtarzał, że nigdy nie uczyni nic takiego, co mogłoby sprowadzić na jego katolickich podopiecznych podobne prześladowania. Nade wszystko, jak powiedział pewnemu jezuicie, nie dopuści nigdy do tego, by powtórzyły się czasy, gdy wierni musieli umierać bez posługi duszpasterskiej. Żywa pamięć Kulturkampfu przywiodła Bertrama do jego zdumiewającej postawy wobec nazistów, kiedy to raz po raz słyszymy, jak odpowiada swoim towarzyszom nalegającym, by stawił bardziej stanowczy opór narodowym socjalistom, że - przeciwnie - tylko ostrożna, chłodna gra może uchronić Kościół od kolejnego Kulturkampfu. W roku 1940 na przykład powiadomiony został, że siły bezpieczeństwa odnotowały widoczny brak entuzjazmu dla działań wojennych ze strony katolickich księży z jego diecezji, co miało kontrastować z nastawieniem protestanckich pastorów. Jego reakcją było ostrzeżenie duchowieństwa, by było bardziej czujne i by przez swoje słowa i czyny nie sprowokowało kolejnego Kulturkampfu wraz ze wszystkimi jego następstwami. A słowa te wypowiadał w czasie, gdy w całym kraju działy się rzeczy najstraszliwsze z możliwych, gdy nawet w jego własnej diecezji księża i wierni świeccy wywożeni byli do obozów koncentracyjnych - w porównaniu z tym metody Bismarcka można było nazwać łagodnymi. Ale obsesja pamięci Bertrama była tak silna, że przesłaniała mu to, co działo się na jego oczach. W dalszym ciągu zapewniał swoich oponentów: "To właśnie z szaleńcami trzeba obchodzić się najdelikatniej“. Trudno się więc dziwić słowom von Preysinga wypowiedzianym pod adresem Bertrama: "Cnota roztropności ma dla biskupa Wrocławia o wiele większą wartość niż cnota prawdy" .

Ten rys osobowości kardynała Bertrama wskazywać może, jak zgubne okazało się to, że komuś o takim charakterze powierzono najważniejsze w owym czasie stanowisko przewodniczącego konferencji biskupów w Fuldzie w 1933 roku. O tym, jak ważne było to stanowisko, możemy się przekonać, jeśli tylko uświadomimy sobie, jak mogliby się zachować podzieleni biskupi, gdyby zwierzchnictwo nad nimi otrzymał von Preysing, a nie Bertram. Musimy jednak wziąć także pod uwagę inne czynniki, które wpłynęły na ich decyzje. Bo tak jak nie doszło do właściwej, zwyczajowej konsultacji między biskupami, tak nie było także porozumienia ani wzajemnego zaufania między trzema pozostałymi grupami uwikłanymi w dylemat niemieckich katolików, to znaczy ich Partią Centrum w Reichstagu, Watykanem oraz wiernymi jako głównym ciałem katolickiej społeczności.

Dlaczego zatem zabrakło konsultacji i zaufania między rozmaitymi grupami wchodzącymi w skład tego, co generalnie uważano za nadzwyczaj zjednoczoną organizację?

Po raz kolejny prześledzić musimy przyczyny, cofając się do Kulturkampfu i do zaskakującego faktu, że to w rzeczy samej katolik - bawarski minister wyznań religijnych Johannes Lutz - zredagował dla Bismarcka Kanzel-Paragraphen. Były to klauzule w nowych postanowieniach prawnych, które pozwoliły karać w majestacie prawa za niemal każdy rzucony z ambony krytyczny komentarz do polityki rządu.

Władze Watykanu nie zapomniały nigdy o tej kolaboracji między katolickim politykiem i Bismarckiem w strategii skierowanej przeciw Rzymowi i od tego czasu całkowicie straciły zaufanie do tej grupy polityków niemieckich. Zatem w roku 1878, kiedy papież Leon XIII postanowił położyć kres rozdziałowi Kościoła i nowoczesnego społeczeństwa i dojść do porozumienia zarówno z francuskim republikanizmem, jak i z państwem pruskim, nie dokonał tego za pośrednictwem Partii Centrum ani nawet niemieckich biskupów. Dążąc do zgody z Bismarckiem, uciekł się do strategii, którą dziś nazywa się dyplomacją personalną, biskupów i polityków niemieckich pozostawiając w mroku niewiedzy. Naturalnie, odkrycie tego, co dzieje się za plecami lidera Partii Centrum Windorsta, doprowadziło tego ostatniego do wściekłości i od tej pory nieufności Watykanu wobec Patii Centrum zaczęła towarzyszyć równie silna niechęć polityków do Watykanu.

Jako ilustracja zgubnych efektów tej wzajemnej nieufności niech nam posłuży recepcja bulli Leona XIII Plaeclara Gratulationis wydanej w 1894 roku. To fascynujący dokument - chociaż mało kto w ogóle o nim słyszał - ze względu na swój wyrazisty opis zła nieodłącznie tkwiącego w praktyce konskrypcji (funkcjonującej obecnie w większości państw europejskich) w i szaleństwie imperializmu, jakie zawładnęło większością rządów w Europie. Nader dalekowzroczny książę Löwenstein był pod tak wielkim wrażeniem głębokiej roztropności stwierdzeń bulli, że podjął starania, by została podana do publicznej wiadomości jako jeden z zasadniczych tematów dorocznego zjazdu niemieckich katolików (Katholikentag) mającego się odbyć w 1895 roku. Odwiódł go od tego pomysłu przewodniczący Partii Centrum, graf von Hertling, profesor filozofii na Uniwersytecie Monachijskim, późniejszy premier Bawarii. Hertling słusznie ocenił, że tego rodzaju dyskusja w 1895 roku potraktowana zostałaby przez Berlin jako atak na niemiecki imperializm; niezależnie od sytuacji uważał, że nie jest sprawą papieża mówienie niemieckim katolikom, jak mają się zachowywać w Niemczech - o tym winna decydować Partia Centrum. Długo trzeba by wymieniać nieporozumienia, jakimi charakteryzowały się stosunki Watykanu i Partii Centrum przez kolejne czterdzieści lat. Warto jednak zauważyć, że niechęć Watykanu pogłębiła się istotnie podczas pierwszej wojny światowej, kiedy to Partia Centrum, próbując dowieść swego patriotyzmu, starała się manipulować Watykanem jako niemiecką bronią przeciw aliantom. Szczytem tej impertynencji była chłodna sugestia publicysty Partii Centrum Erzbergera, że należałoby usunąć patriotycznego kardynała Merciera z funkcji prymasa Belgii i zastąpić monsignorem van Haylenem, biskupem Namuru, przychylnym niemieckiemu okupantowi.

W efekcie owego permanentnego braku zaufania aż do 1933 roku nie było niemal żadnej łączności między Watykanem i Partią Centrum. Powstała między nimi przepaść, którą udało się wypełnić arcyintrygantowi von Papenowi przedstawiającemu się jako rzecznik niemieckiego katolicyzmu - mimo że on sam wystąpił wcześniej z Partii Centrum i mimo iż do jego snobistycznej frakcji katolickiej nie przyznawał się nawet jeden na stu katolików. Ale to on 7 kwietnia 1933 roku przyjechał do Rzymu z propozycją podpisania między Rzeszą i papiestwem konkordatu, którego warunki, jak powiedział kardynał Pacelli, watykański sekretarz stanu, były jak pistolet przyłożony do skroni. Pacelli oczywiście nie powiedział tego publicznie - politycy Centrum nie mieli pojęcia o uczuciach, jakie sekretarz żywił wobec konkordatu. Wiedzieli tylko tyle, że Rzym po raz kolejny prowadzi negocjacje za ich plecami, tym razem z dezerterem z ich własnych szeregów w postaci von Papena. Większość z nich czuła, a tych kilku, którzy przeżyli, czuje do dziś, że zostali sprzedani Niemcom przez Rzym. Do 4 lipca, a więc do dnia, kiedy rozwiązali Centrum, byli już tylko zdemoralizowaną grupą ludzi niezdolną do jakiejkolwiek radości z powodu podpisania konkordatu 20 lipca.

Chociaż jednak politycy Partii Centrum byli podówczas jedynie zdemoralizowaną grupą, inaczej rzecz się miała z wiernymi katolickimi, czwartą stroną tej konfrontacji - stroną, o której dotąd milczeliśmy i o której niemal w ogóle nie wspomina się w większości historycznych świadectw tamtych czasów. Możemy przypuszczać, że była to społeczność jak najbardziej godna zaufania, nikt jednak z jej liderów nie był w stanie jej nim obdarzyć.

W ten sposób znów wracamy do kardynała Bertrama: racje, jakimi posłużył się w 1933 roku, argumentując za zniesieniem groźby ekskomuniki dla katolików będących członkami partii nazistowskiej, sprowadzały się bowiem do wariacji na temat możliwych skutków jej pozostawienia, a więc obarczenia wiernych brzemieniem zbyt ciężkim, by można się było spodziewać, że je uniosą. Wskazywał na przykład protestantów, którzy przystępowali do komunii w mundurach partii nazistowskiej i w jednym szeregu, podczas gdy było to zabronione katolikom. W rezultacie wielu katolików decydowało się uczestniczyć w sakramentach protestanckich i w ten sposób już tylko krok dzielił ich od wystąpienia ze swojego Kościoła. Co więcej, argumentował Bertram, partia nazistowska zapewniała swoim członkom i ich rodzinom obuwie, ubrania i żywność, gdyby więc nieugięcie trwać przy zakazie, wierni katoliccy zostaliby postawieni przed trudnym do wyobrażenia wyborem między swoją lojalnością wobec Kościoła a praktycznymi korzyściami wynikającymi z ich przynależności partyjnej. Wreszcie Bertram poprosił swoich kolegów, by wzięli pod uwagę to, iż w Niemczech istniało czterysta katolickich gazet, które zatrudniały jakieś sto tysięcy ludzi. Podarowanie nazistom pretekstu do ich zamknięcia naraziłoby więc życie mniej więcej trzystu tysięcy ludzi, jeśli wziąć pod uwagę rodziny ich pracowników. Kto był gotów wziąć na siebie odpowiedzialność za tę tragedię?

Zasadnicze pytanie brzmi zatem następująco: czy Bertram słusznie ocenił granicę wytrzymałości swoich wiernych? Musimy pamiętać, że podczas kolejnych wyborów w republice weimarskiej, mimo wszelkich pokus ze strony ekstremistycznych ugrupowań, katolickie poparcie dla Partii Centrum nigdy nie spadło poniżej 40 procent. Oznacza to, że przez wszystkie te lata jakieś cztery do pięciu milionów katolików twardo popierało Partię Centrum, wykazując się lojalnością wobec republiki weimarskiej. Z drugiej strony oznacza to oczywiście, że ponad połowa nominalnych katolików regularnie głosowała wbrew radom swoich duszpasterzy. Niemniej 40 procent stanowiło niezłą podstawę do budowania opozycji, szczególnie wobec faktu, że okręgi wyborcze, w których przeważali katolicy, "oparły się urokom narodowego socjalizmu o wiele mocniej od okręgów protestanckich" , a pewne żarliwie katolickie rejony, jak choćby Kolonia-Akwizgran, stały się prawdziwym przedmurzem chrześcijaństwa, wobec którego hitleryzm okazał się bezsilny.

Dysponujemy sporą liczbą przykładów na to, że wierni katoliccy wykazali większą gotowość do duchowego sprzeciwu, niż spodziewali się po nich ich biskupi. Te spośród katolickich gazet i czasopism, które toczyły najbardziej zuchwałe pojedynki z partią nazistowską w latach bezpośrednio poprzedzających dojście do władzy nazistów, w sposób spektakularny podniosły swoje nakłady. "Die Junge Front" na przykład powstał w 1932 roku i w pierwszych tygodniach rozchodził się w ilości około 30 tysięcy egzemplarzy. Jego nakład sięgnął 100 tysięcy w 1934 roku, kiedy to tygodnik został zlikwidowany z powodu karykatury podpisanej "Goliat pogardzający narodem izraelskim", na której tytułowy bohater został przedstawiony jako nazista. I jakby na dowód swojej nieugiętości właściwie ten sam zespół redakcyjny w następnym roku założył niemal identyczne pismo pod tytułem "Michael". W ciągu sześciu miesięcy osiągnęło ono nakład 330 tysięcy i również zostało zamknięte, tym razem z powodu "braku treści narodowosocjalistycznych". To wsparcie dla katolickiego oporu nie było odosobnionym zjawiskiem - w tym samym czasie podwoił swój nakład "Hochland", pismo katolickiej inteligencji, oraz radykalnie katolickie "Rhein-Mainische Volkszeitung".

Nie mniej aktywni byli katoliccy związkowcy skupieni wokół dziennika "Kettelerwacht". To właśnie oni, 13 lipca 1934 roku, przygotowali demonstrację przy grobie biskupa Kettelera w Moguncji, w chwili gdy Hitler przemawiał za pośrednictwem radia do całego narodu niemieckiego; aż 20 tysięcy katolickich robotników odbyło pielgrzymkę do grobu Kettelera. Do chwili zawieszenia działalności ich gazety w 1938 roku, jej nakład sięgnął stu tysięcy.

W roku 1935 przedstawiciele wszystkich tych grup - organizacji młodzieżowych, związków zawodowych, stowarzyszeń akademickich itd. - spotkali się w Moguncji. Grupy te (nazwane wówczas Verbände) przez wiele lat, bo właściwie od czasu swojego powstania jako zapory dla polityki Bismarcka, były dumą niemieckiego katolicyzmu. W 1935 roku ich spotkaniu przewodniczył słynny lekarz Friedrich Dessauer, człowiek o niezwykłej odwadze osobistej, mężnie znoszący liczne operacje raka skóry, którego nabawił się w swojej pracy nad promieniowaniem rentgenowskim. Był on także jednym z redaktorów "Rhein-Mainische Volkszeitung", którzy tak stanowczo wystąpili 4 kwietnia 1933 roku w obronie Żydów. To z jego inspiracji Verbände w Mainz wydało w 1935 cri de coeur skierowany do niemieckich hierarchów zbierających się na swoim dorocznym zjeździe w Fuldzie. Ten poruszający krzyk serca niemieckich świeckich wyliczał cierpienia obywateli pod panowaniem nowego reżimu i prosił swoich duszpasterzy, biskupów, by nakreślili jasne zalecenia wskazujące wiernym, jak mają postępować w obliczu każdego z zagrożeń, przed jakimi zostali postawieni. Przesłanie Verbände kończyło się natrętnym zdaniem, że bez owych instrukcji wierni staną się "męczennikami pozbawionymi mandatu" .

W odpowiedzi 15 sierpnia biskupi przesłali list przepełniony troską i życzliwością, ale całkowicie nieadekwatny wobec rozpaczliwej bezradności, z której zrodziła się prośba. Nie będzie więc chyba niesprawiedliwością powiedzieć, że wierni rzeczywiście zostali wystawieni na "męczeństwo bez mandatu". Od tego czasu katolicy już zawsze byli w odwrocie - odwrocie dobrze zorganizowanym, ale jednak odwrocie.

Jakiej zatem odpowiedzi udzieliła rzymskokatolicka społeczność Niemiec na wyzwanie "rozeznania duchów", które pojawiły się w jej kraju w latach 20. i 30.? Wbrew modnej w naszych czasach opinii poradziła sobie nad wyraz dobrze: biskupi, duchowieństwo, Partia Centrum, katolicki ruch robotniczy, inteligencja, wszystkie te grupy "aktywistów" w ogromnej mierze dostrzegły zło w nazizmie na długo przed tym, zanim udało mu się zapanować nad krajem. Wcale nietrudno połączyć ze sobą cały korpus stwierdzeń wygłaszanych przez Bertrama, Sprolla, Waltera Dirksa, Waldemara Guriana, Nikolausa Grossa - nawet, od czasu do czasu, von Papena - by uzasadnić powyższą tezę.

Dlaczego zatem niemieccy katolicy okazali się zbyt słabi, by zmienić bieg historii? Z pewnością jeden z powodów można wyrazić następująco: nie wystarczy, byś potrafił dostrzec zło, które zbliża się do ciebie lub twojej rodziny. Musisz jeszcze umieć dostrzec zagrożenia, które czyhają na innych. Oto kilka przykładów na to, jak rzadko dało się słyszeć katolicki głos w obronie ludzi niebędących członkami Kościoła katolickiego. Kiedy w sierpniu 1932 roku nazistowscy bandyci zamordowali działacza komunistycznego w Potempie, nie odezwał się żaden katolicki głos sprzeciwu. Kiedy na rozkaz Hitlera podczas nocy długich noży dokonano rzezi na jego przeciwnikach politycznych, zarówno spośród członków partii, jak i spoza niej, znów odpowiedzią była cisza. Nawet długotrwałe prześladowania Żydów nie wywołały żadnego znaczącego chóru niezgody. Oczywiście kardynał Faulhaber głosił swoje słynne kazania adwentowe o judaizmie w monachijskiej katedrze, a druzgoczące obalenie rasistowskich teorii Rosenberga autorstwa Wilhelma Neussa rozeszło się w ponad 200 tysiącach egzemplarzy; zarówno jednak Faulhaber, jak i Neuss, choć osobiście czuli wstręt wobec ataków na Żydów, skoncentrowali się w swoich publicznych wypowiedziach na doktrynalnych błędach zawartych w nazistowskim rasizmie, nie zaś na okrucieństwie, jakie dotykało Żydów z krwi i kości. Dopiero w 1942 roku rzecznicy Kościoła otwarcie przyznali, że jego powołaniem jest protestować nie tylko wobec prześladowań samych katolików, ale też wówczas gdy pozbawia się istot ludzkich, po prostu jako istot ludzkich, praw danych im przez Boga. Takie stanowisko pojawiło się w wypowiedziach Faulhabera, Fringsa i innych biskupów w latach 1942-1943 i był to nadzwyczaj ważny krok ku zrozumieniu, że "rozeznanie duchów" nie może kończyć się tam, gdzie zagrożona jest tylko nasza własna integralność.

Oczywiście gwoli sprawiedliwości pamiętać musimy, że zanim wojna przywiodła wrogów nazizmu do swego rodzaju braterstwa, rozmaite ugrupowania religijne i polityczne w Niemczech były tak skłócone, że wydawało się czymś niemal niewyobrażalnym - a nawet zuchwałym - by przedstawiciel jednej z grup wypowiadał się w imieniu innej. Zacznijmy od tego, że grupy te właściwie nigdy nie miały okazji spotkać się na gruncie społecznym: katolicy uczęszczali do szkół katolickich, a protestanci do protestanckich; socjaliści mieli swoich komików bawiących ich dzieci, a komuniści swoich; Żydzi chodzili do żydowskich lekarzy, a katolicy do katolickich; gdziekolwiek byli, cokolwiek robili - modlili się, bawili czy chorowali - spotykali wyłącznie ludzi w swoich barwach politycznych i religijnych. Żywili więc najdziwniejsze przekonania na temat ludzi spoza swojej społeczności. Co więcej, nierzadko miewali słuszne powody, by z podejrzliwością patrzeć na to, co obce. Na przykład katolicy, o których tu mówimy, przed długi czas wyczuleni byli na swój mniejszościowy status - w Drugiej Rzeszy, jak mówił pewien żydowski obserwator, "rzymskiemu katolikowi o silnych przekonaniach o wiele trudniej było osiągnąć wysokie stanowisko w zgromadzeniach narodowych niż Niemcowi żydowskiego pochodzenia, który był wyznawcą protestantyzmu" . I znów, w okresie republiki weimarskiej, katolicy nękani byli i wystawiani na pośmiewisko w związku z prowadzeniem szkół katolickich, konkordatem, ich nauczaniem doktrynalnym, lojalnością wobec Rzymu i wieloma innym kwestiami, najpierw przez wolnomyślicieli, później przez socjalistów, komunistów i protestantów. Dla każdego, kto dobrze zna konkretne realia Weimaru (a nie tylko abstrakcje moralnych osądów), przypuszczenie, że niemiecki biskup rzymskokatolicki mógł wziąć na siebie rolę rzecznika przemawiającego w obronie, powiedzmy, socjalisty czy protestanta, to czysta fantazja, która przechodziła wszelkie wyobrażenia. Gdyby jakikolwiek biskup w latach 20. podjął się pełnić rolę takiego rzecznika, najpewniej uznano by jego zachowanie za bezczelne, a motywy za podejrzane. W weimarskich Niemczech komuniści wypowiadali się w sprawach komunistów, Żydzi w sprawach Żydów, a katolicy w sprawach katolików. Granice lojalności wytyczone były wyraźnie i dopiero wówczas, gdy różne grupy społeczne doświadczać zaczęły wspólnych prześladowań, możliwe stało się ich zbliżenie. Pierwszą i bardzo bolesną lekcję otrzymali niemieccy biskupi pod rządami nazistów - ale na drugą nie mieli już szans, tak przynajmniej można sądzić, patrząc na Niemców, którzy po wojnie tłumaczyli niezdolność do powstrzymania nazistów swoim brakiem "rozeznania duchów". Bo, jak widzieliśmy, wielu z nich rozpoznało zło rozwijające się w formie nazizmu, ale mimo to nie udało im się stawić mu oporu w żaden widoczny sposób. To kolejny przykład sądu, który bez trudu wypowiada się z perspektywy obecnych czasów; trzeba wyraźnie powiedzieć, że pojęcie oporu (które ludzie mają dziś skłonność traktować jako coś w pełni rozwiniętego i dostępnego od początku świata) nie pojawiło się przed latami 30. Nawet wówczas jednak opór szedł w parze z poczuciem winy, kojarzył się z nieposłuszeństwem i przewrotem i wykuwał bardzo powoli na kowadle nazizmu. Symptomatycznym przykładem trudności z wypracowaniem takiej idei jest Rosja, która - choć miała równie wielką potrzebę - nigdy, jak się zdaje, nie zdołała jej wykształcić.

Być może najlepszą ilustracją nieudanej próby stawienia jakiegokolwiek efektywnego oporu jest przypadek biskupa von Preysinga. Był to bowiem człowiek, który - jak widzieliśmy - nigdy nie dał się zwieść co do istoty nazizmu i bardzo wyraźnie wiedział, co należy zrobić. Nawet on jednak nic nie zdołał uczynić. Wyrazem tej nieskuteczności jest to, iż gdyby nie kolejne badania historyków, nadal nie mielibyśmy pojęcia o jego pragnieniu otwartej konfrontacji z nazistami ani o liście - dziś już dobrze znanym - który wysłał do papieża z prośbą o zabranie głosu w obronie Żydów. Bo pozostaje faktem, że von Preysing nie złożył swojego urzędu, kiedy Bertram składał gratulacje Führerowi, ani nie zaangażował się w publiczną obronę Żydów. W jego wypadku, tak jak w wielu innych, nie chodziło wcale o brak "rozeznania duchów" ani z pewnością o brak odwagi. Zabrakło mu raczej zdolności przełożenia swoich spostrzeżeń na konkretne działania na szczeblu politycznym. Tak jak umierająca pielęgniarka, siostra Cavell, pokazała, że patriotyzm to nie wszystko, tak historia niemieckich katolików pokazuje równie jasno, że nie wystarczy posiadać umiejętność "rozeznania duchów".

Nie potrzebujemy długo szukać, by odnaleźć w niemieckim katolicyzmie co najmniej jeden czynnik, który leży u podstaw niezdolności katolików do przekucia w czyn swoich spostrzeżeń. Czynnik ten ujawnił mi się wkrótce po zakończeniu wojny, podczas całonocnej rozmowy z pewną osobą z Kolonii, która nigdy nie poszła na kompromis z Hitlerem, rozmowy poświęconej rozterce, przed jaką postawieni zostali chrześcijanie w okresie nazistowskiej dyktatury. Przy jej końcu, akurat kiedy światło brzasku wyostrzyło kształty wielkiej katedry na wprost okien mojego rozmówcy, zapytałem, co można było zrobić w takiej sytuacji. "Nichts", odpowiedział mój rozmówca, "Man kann nur leiden" - "Nic. Można było tylko znosić cierpienie". Wspominając tę odpowiedź, zacząłem postrzegać ją jako nurt w tradycji niemieckich katolików, który paraliżował ich, kiedy należało zrobić coś efektywnego. Znoszenie w milczeniu cierpienia uważane było w tych okolicznościach za właściwą odpowiedź na ich dylemat. Oczywiście, ten paraliżujący czynnik nie dotyczył wyłącznie katolików: miał także wpływ na postępowanie Żydów, którzy szli na śmierć bez słowa, a także na tych spośród protestantów, którzy widzieli w Hitlerze zło, ale czuli, że raczej muszą je znosić, niż się go pozbyć. Ale moc tradycji milczącego cierpienia wśród niemieckich katolików bardzo jasno pokazuje właśnie przykład von Preysinga - człowieka, który zdawał sobie sprawę z potrzeby jej przełamania i podjęcia publicznych działań, lecz wciąż pozostawał okaleczony przez tę tradycję.

Drugą stroną tego samego medalu był strach niemieckich biskupów przed możliwymi skutkami sprowadzenia na swoich wiernych cierpienia. Jak widzieliśmy, unieważnili nawet ekskomunikę sakramentalną dla członków partii nazistowskiej, obawiając się rozterki duchowej, w jaką mogliby wpędzić laikat. Podkreślmy raz jeszcze - nie był to strach o własną osobę. Biskupi wystawiali się na ryzyko, na przykład wówczas gdy chronili drukarzy i kolporterów papieskiej encykliki Mit brennender Sorge, jawnie wymierzonej przeciw nazistom. Przyjęli politykę czytania wszelkich listów pasterskich, które mogłyby wzburzyć nazistów, najpierw we własnych kościołach katedralnych, później dopiero przesyłając je do parafii, by tam odczytane zostały przez niższe duchowieństwo. Mieli nadzieję, że w ten sposób ściągną na siebie ogień krytyki i ochronią swoich podopiecznych, którzy w razie oskarżenia ze strony reżimu zawsze będą mogli przysiąc, że po prostu wykonywali polecenia swoich biskupów.

Nie można zatem w uzasadniony sposób kwestionować odwagi niemieckich biskupów. Ich postawa rodzi jednak kolejne pytanie kierujące nas ku głębinom teologii. Czy nie było złem ze strony zwierzchności katolickiej chronienie swoich wiernych przed grożącym im cierpieniem? Z pewnością żadna odpowiedzialna osoba bezpośrednio nie będzie pragnęła cierpienia innej osoby, ale czy nie istnieją takie okoliczności, w których powinno się raczej pozwolić swoim podopiecznym cierpieć i umrzeć, niż ochraniać ich za cenę grzechu? To możliwość, z którą niezwykle trudno się mierzyć: który ojciec pozwoliłby swojemu synowi cierpieć i umrzeć, jeśli mógłby temu zapobiec? Chrześcijanin w tym miejscu nieuchronnie dostrzeże, że zgodnie z nauką chrześcijańską to właśnie uczynił Bóg: nie było innej drogi, by ocalić ludzkość od grzechu jak tylko cierpienie i śmierć Jego Syna.

Może ostatecznie na tym właśnie polegał ów brak "rozeznania duchów" ze strony niemieckich biskupów, iż nie byli przygotowani na to, by uwierzyć, że ich wierni zdolni będą przeciwstawić się złym duchom obudzonym w Niemczech. Przytoczyliśmy kilka świadectw postawy katolickich świeckich, które sugerować mogą, że więcej było tych, którzy godzili się na męczeństwo, niż ich przełożeni mogli przewidzieć. Można do nich dodać jeszcze i to, że w tygodniku "Der gerade Weg" (z 19 czerwca 1932) ojciec Ingbert Naab pierwszy użył pojęcia Widerstand; jego zdaniem istniała ze strony katolików wystarczająco silna opozycja wobec nazistów, by mieć pewność, że jeden na sześciu Niemców poparłby ruch oporu. Za obliczeniami ojca Ingeberta przemawia to, iż pomiędzy 1933 i 1945 rokiem tylko 600 tysięcy niemieckich obywateli odeszło z Kościoła katolickiego pomimo ogromnej presji, jaką na nich wywierano - to procent o wiele mniejszy od liczby protestantów, którzy porzucili swoje Kościoły. Wszystko to sugeruje, że katoliccy biskupi mieli pośród swoich wiernych więcej ludzi gotowych ich wspierać, niż wynikało z ich obliczeń. Gdyby tylko potrafili im zaufać.

Jednak "rozeznanie duchów" nie jest - koniec końców - sprawą obliczeń. Gdyby tak było, komputery statystyków wykazałyby jego zbędność. Nie jest także - jak zdawali się zakładać moi powojenni rozmówcy - po prostu kwestią świadomości istnienia złych duchów. Niemieccy katolicy w ogóle, a ich biskupi w szczególności, byli ich świadomi w 1933 roku. To, czego byli mniej świadomi, to działanie Ducha Świętego wśród ludzi, podtrzymujące ich w przylgnięciu do prawdy. Bo "rozeznanie duchów" nie oznacza jedynie daru dostrzegania z oddali zbliżającego się zła; oznacza także wiarę w to, że moc Ducha dobroci i prawdy zło to przezwycięży.

Tłum. Michał Bardel

Tekst The Catholic Church and the Nazis pochodzi z książki The Beatitude of Truth. Reflections of a Lifetime wydanej nakładem wydawnictwa Darton, Longman and Todd Ltd (London 2000). Artykuł publikujemy za uprzejmą zgodą Wydawnictwa.

DONALD NICHOLL, 1923 - 1997, profesor historii i studiów religijnych w Santa Cruz, współpracownik Matki Teresy z Kalkuty. W latach 1981 - 1985 rektor Ekumenicznego Instytutu Studiów Teologicznych w Tantur pod Jerozolimą. Napisał m. in.: Triumphs of the Spirit in Rusia, The Testings of Hearts. A Pilgrim’s Journey. W Polsce wydano Świętość (1998).

Możesz skomentować ten artykuł.
Kliknij tutaj.

POCZĄTEK STRONY