ZDARZENIA - KSIĄŻKI - LUDZIE

Dylematy polityki historycznej

III Rzeczypospolitej (fragment)

BARTOSZ KORZENIEWSKI

Pamięć i odpowiedzialność,
red. Robert Kostro i Tomasz Merta,
Ośrodek Myśli Politycznej, Centrum Konserwatywne,
Kraków-Wrocław 2005

Polskie doświadczenia ostatnich kilku lat dobitnie pokazały, jak wiele może znaczyć historia w polityce. Debata o wydarzeniach w Jedwabnem uświadomiła, jak mocne emocje kryją się za trudnymi wydarzeniami z przeszłości. Kontrowersje wokół projektu budowy Centrum przeciw Wypędzeniom ukazały znaczenie przeszłości dla polskiej polityki zagranicznej. Z kolei obchody najpierw 60 rocznicy lądowania aliantów w Normandii, a potem 60. rocznicy zakończenia II wojny światowej w Moskwie ukazały możliwości integracyjne bądź ekskluzywne, które wiążą się z pamięcią o II wojnie światowej. Te trudne i dla wielu zaskakujące doświadczenia miały jednak również dużą wartość edukacyjną dla polskich elit politycznych. Decyzja o budowie Muzeum Powstania Warszawskiego, umiejętnie zaplanowane obchody 60. rocznicy wybuchu tego powstania i wyzwolenia obozu w Auschwitz – to świadectwa pewnej zmiany w polityce historycznej III Rzeczypospolitej. Trzeba też wspomnieć o „eksplozji pamięci” (religijnej, narodowej i prywatnej), która nastąpiła w Polsce po śmierci Jana Pawła II. Przeżycia związane ze śmiercią Papieża uświadomiły, jak ważne jest dla Polaków istnienie wspólnoty, w której przeżywać mogą istotne dla nich wydarzenia. Wydaje się, iż waga przywiązywana do obchodów 25-lecia powstania „Solidarności” oraz decyzje sejmu o ustanowieniu dni pamięci 16 października i 31 sierpnia są wyciągnięciem wniosków z dostrzeżenia ważności pamięci zbiorowej. Z całą pewnością nie byłyby one możliwe jeszcze na początku lat 90.

Wydana niedawno przez krakowski Ośrodek Myśli Politycznej Pamięć i odpowiedzialność jest pierwszą pozycją poświęconą wyłącznie tematyce polityki historycznej w Polsce, w czym wypełnia bardzo istotną lukę. Składa się na nią dziewięć szkiców polskich historyków, socjologów i polityków, które dotyczą różnych aspektów polityki historycznej III Rzeczypospolitej. Łączy je niewątpliwie podejście krytyczne do dotychczasowego jej kształtu. Zaraz też na marginesie lektury wyłania się podstawowe pytanie o to, czy polityka historyczna w III Rzeczypospolitej w ogóle istniała. O ile jednak w wielu tekstach przeważa opinia o braku jakiejkolwiek polityki historycznej w tym okresie, to zgodzić się należy z poglądem Tomasza Merty, autora szkicu Pamięć i nadzieja, iż polityka taka w III Rzeczypospolitej istniała, tyle tylko iż nie taka, jaka pozwalałaby Polsce wyciągnąć korzyści z jej dziejów. Merta analizuje specyfikę polityki historycznej III Rzeczypospolitej w pierwszych piętnastu latach jej istnienia poprzez odniesienie jej do tego, co za Bronisławem Baczką można nazwać „eksplozją pamięci” okresu pierwszej „Solidarności”. Choć jest to zamierzenie zrozumiałe i pomocne w uchwyceniu słabości i braków polskiej polityki historycznej ostatnich lat, to jednak nie bardzo może służyć dogłębnej analizie zagadnienia. Tak celnie opisany już w 1981 roku przez Baczkę fenomen niezliczonego mnóstwa inicjatyw mających na celu upamiętnienie ważnych dla ruchu opozycyjnego wydarzeń historycznych był wielką batalią o odzyskanie przestrzeni symbolicznej. Już jednak w tym jego charakterze tkwi zasadnicza odmienność w stosunku do sposobów odnoszenia się do przeszłości po roku 89, która ogranicza w dużym stopniu możliwość snucia porównań. Batalia o odzyskanie przestrzeni symbolicznej zawłaszczonej przez komunistyczną propagandę, prowadzona przez wielki ruch społeczny w czasie nadzwyczajnej mobilizacji społeczeństwa, jest świadectwem stanu pamięci zbiorowej narodu, nie może być jednak zasadnie porównywana z polityką historyczną suwerennego już państwa. Bitwa o pamięć z początku lat 80. była raczej sprzeciwem wobec polityki historycznej władz PRL, porównywanie jej więc z polityką historyczną elit politycznych III RP może mieć jedynie ograniczoną wartość.

Gdy zestawi się te dwa okresy historyczne w zakresie stanu pamięci zbiorowej Polaków, na pierwszy rzut oka widać istotne różnice. W porównaniu z eksplozją pamięci z lat 1980–1981 aktywność polskiego społeczeństwa na polu upamiętnienia w III RP wygląda nad wyraz skromnie i może być określana w kategoriach zaniku czy kryzysu świadomości historycznej. Jednak w warunkach pełnej suwerenności trudno oczekiwać od społeczeństwa, aby prowadziło politykę historyczną. Za jej prowadzenie odpowiedzialne są instytucje państwowe.

Więcej na łamach lutowego numeru "Znaku"

Zamów numer

BARTOSZ KORZENIEWSKI,
adiunkt w Instytucie Zachodnim w Poznaniu. Zajmuje się problematyką pamięci zbiorowej, publikuje m.in. w „Przeglądzie Politycznym”, „Tekstach Drugich”, „Kulturze Współczesnej”, „Przeglądzie Zachodnim”.

POCZĄTEK STRONY