TEMAT MIESIĄCA:

Labirynty ludzkiego umysłu

Świadomość, intencjonalność i filozofia umysłu

(fragment)

RICHARD RORTY

Całą historię filozofii umysłu od Ryle’a charakteryzuje odmowa poważnego traktowania świadomości albo – bardziej precyzyjnie – naleganie, by sprowadzać „świadome przeżycie czy doświadczenie” do kwestii posiadania przekonań.

Termin „filozofia umysłu” zaczął być używany powszechnie w świecie anglojęzycznym w latach pięćdziesiątych naszego wieku, w dużej mierze w odniesieniu do sporów zapoczątkowanych opublikowaną w 1949 roku pionierską książką Gilberta Ryle’a The Concept of Mind. Książka Ryle’a była polemiką z Kartezjańską ideą, że stany mentalne są stanami substancji niematerialnej. Polemika ta oraz wynikła z niej dyskusja wywołały zainteresowanie kwestią redukowalności zdarzeń mentalnych do dyspozycji behawioralnych. Główny argument Ryle’a polegał na tym, że błędnie pojmujemy „logikę” takich słów, jak „przekonanie”, „wrażenie”, „świadomy” itd. Sądził on, że w tradycyjnej, Kartezjańskiej teorii umysłu „przeoczono rozróżnienie kategorialne między zachowaniem a dyspozycją do zachowania, wprowadzając zamiast tego mityczne rozdwojenie na niewidzialne przyczyny istniejące w umyśle oraz ich widzialne skutki w świecie fizycznym”. Ryle’owska próba uprawiania filozofii jako „analizy pojęciowej” opierała się na przedquine’owskiej koncepcji, że problemy filozoficzne powstały z „błędnego zrozumienia logiki naszego języka”.

Prawie jednocześnie z opublikowaniem książki Ryle’a, owa koncepcja filozofii zaczęła popadać w niesławę. Zaczęto podzielać wątpliwości Quine’a i Wittgensteina, czy istnieje coś takiego jak „logika naszego języka”. Ponadto pojawiły się wątpliwości, czy Ryle uczynił wystarczająco dużo, by wyjaśnić siłę przekonującą kartezjanizmu. Niewiele pomógł on nam w zrozumieniu, dlaczego ktokolwiek miałby kiedykolwiek tak całkowicie błędnie zrozumieć nasz język, jak to rzekomo zrobili kartezjanie – dlaczego ktokolwiek miałby popełniać to, co Ryle nazwał „absurdalnymi błędami kategorialnymi”. Według Ryle’a wystarczy tylko stwierdzić, że podziw dla mechaniki Galileusza skłonił Kartezjusza do potraktowania umysłu jako quasi-mechanicznego procesu. To jednak zbyt mało, by wyjaśnić, jak Kartezjusz skłonił wszystkich innych do przełknięcia koncepcji nieprzestrzennych mechanizmów przyczynowych, jak spowodował, że mylnie wzięto dyspozycję behawioralną za zdarzenie wewnętrzne. Należało coś powiedzieć o wyraźnie kontrintuicyjnym charakterze tezy Ryle’a, według której pojęcie „umysłu” jest po prostu rezultatem błędnego sposobu opisywania zachowania się organizmu.

Następny etap filozofii umysłu, wychodzący poza Ryle’a, był zdominowany przez prace opublikowane w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przez Johna J. C. Smarta i Davida Armstronga – najbardziej znaczących przedstawicieli tzw. materializmu stanu centralnego. Filozofowie ci uważali, że powinniśmy po prostu porzucić kontrintuicyjną tezę Ryle’a, według której wtedy, gdy sądzimy, że mówimy o zdarzeniach wewnętrznych, „faktycznie” mówimy o dyspozycjach do zachowania. Żadna „analiza pojęciowa” nie jest w stanie pokazać, że „rzeczywiste znaczenie” dyskursu mentalistycznego polega na odnoszeniu się do dyspozycji. Sytuacja ta dowiodła jedynie tego, zdaniem Smarta i Armstronga, że filozofowie nie powinni uważać, iż zajmują się przeprowadzaniem analizy lingwistycznej. Powinni porzucić pozytywistyczną ideę, że można uprawomocnić tezy filozoficzne przez odwołanie się do „znaczeń” albo że można uprawiać filozofię, „analizując” znaczenia.

Więcej na łamach lutowego numeru "Znaku"

Zamów numer

RICHARD RORTY, ur. 1931, profesor humanistyki w Stanford University w Stanach Zjednoczonych. Jeden z najbardziej wpływowych i najszerzej dyskutowanych filozofów współczesnych. Autor tłumaczonych na wiele języków książek: Philosophy and the Mirror of Nature (1979, przekład polski 1994); Consequences of Pragmatism (1982, przekład polski 1998); Contingency, Irony, and Solidarity (1989, przekład polski 1996); Objectivity, Relativism and Truth (1991, przekład polski 1999); Essays on Heidegger and Others (1991); Truth and Progress (1998); Achieving Our Country: Leftist Thought in Twentieth Century America (1998); Philosophy and Social Hope (1999) oraz (z G. Vattimo) The Future of Religion (2005).

POCZĄTEK STRONY