Nikt nie jest w stanie zrobić rachunku sumienia za kogoś innego. Nikt nie mieszka w środku serca człowieka. Nie znaczy to jednak, by nie można było pomóc bliźniemu w tropieniu win. Niniejszy szkic jest pomyślany jako taka pomoc. Pisałem go z myślą o Czytelnikach Przekonać Pana Boga. ks. Józef Tischner

   Dziesięć lat temu w Polsce (i w większości pozostałych państw postkomunistycznych) rozpoczęto budowę demokracji. Po upływie dekady zarówno instytucje, jak i nawyki demokratyczne wydają się już głęboko zakorzenione w polskim życiu społecznym. Niepokój budzi natomiast co innego: jakość polskiej demokracji. Afery korupcyjne, alienowanie się klasy politycznej, która wydaje się troszczyć raczej o partykularne interesy (własne lub poszczególnych grup nacisku) niż o dobro wspólne, popularność partii postkomunistycznej, erozja poczucia patriotyzmu, brak poważnych (i nie wykorzystywanych do rozgrywek politycznych) dyskusji na temat tradycji i wartości, na których chcemy oprzeć niepodległe państwo - wszystko to rodzi obawę, że porządek, jaki tworzymy, może łączyć w sobie schorzenia odziedziczone po epoce "realnego socjalizmu" z wewnętrznymi słabościami cechującymi współczesną demokrację liberalną na Zachodzie.

   Podejmując próbę bilansu "demokracji po komunizmie", koncentrujemy się głównie na dylematach moralnych. Czy demokracja może przetrwać bez osadzenia na wartościach, które nie podlegają już demokratycznym procedurom? Gdzie szukać takich wartości? Jaką rolę ma tu do odegrania religia? Do jakiego stopnia powinniśmy powielać rozwiązania sprawdzone w krajach o ugruntowanym porządku demokratycznym, a w jakiej mierze chronić mamy polską specyfikę? Jak rozumieć postulat światopoglądowej neutralności państwa i czy oznacza on, że instytucjom państwowym nie powinny przyświecać cele moralne? Podejmując te pytania, kontynuujemy debatę podjętą wcześniej w numerach o narodzie czy o polityce i moralności.

    Począwszy od tego numeru, na łamach "Znaku" pojawia się nowa rubryka. W naszych "Diagnozach", wychodząc od konkretnych faktów i zdarzeń, starać się będziemy ukazywać ważne procesy religijne, kulturowe, cywilizacyjne, które będą kształtować oblicze Kościoła, Polski i świata w zbliżającym się XXI stuleciu.

• 3 Od redakcji
• 4 DIAGNOZY
  Wiek religii?, Jarosław Gowin
• 10 O czym można dyskutować w demokracji?, Zdzisław Krasnodębski
  
  Różne modele demokracji tak naprawdę nigdy nie były w Polsce szeroko dyskutowane, dlatego niepostrzeżenie wyłoniła się koncepcja demokracji liberalnej, w której powinniśmy udawać, że zapomnieliśmy, co pisali i robili nasi współobywatele; demokracji, w której nie można mówić o wspólnych normach moralnych i regułach, gdyż jest to gwałcenie indywidualnych wolności, w której religia - zwłaszcza religia większości - powinna być tylko prywatnym upodobaniem, i w której musimy udawać, że nic nas kulturowo i historycznie nie łączy poza ramami konstytucji.
• 43 Przeciw, a nawet za tezami Krasnodębskiego, Jerzy Szacki
  
  Żaden liberalny teoretyk nie jest tak szalony, aby postulować zawieszenie światopoglądowych sporów i wyobrażać sobie, iż można w dzisiejszym świecie stworzyć takie państwo, w którym ich nie będzie. Wprost przeciwnie, liberalny teoretyk opowiada się za neutralnością państwa właśnie dlatego, że uważa te spory za nieusuwalne i nieuchronne.
• 53 Granice liberalnej demokracji, Edmund Wnuk-Lipiński
  
  Kultura dialogu i kooperacji, obecna w pierwszej, romantycznej formacji "Solidarności" lat osiemdziesiątych, jest stopniowo zastępowana starym, leninowskim pytaniem: "kto kogo?". Spory publiczne coraz bardziej przypominają salwy "etykiet" ze starannie okopanych, zwaśnionych obozów, a w coraz mniejszym stopniu są próbą szukania płaszczyzn wspólnych i rzetelnego zdefiniowania punktów sporu.
• 65 O czym można dyskutować,a czego nie powinno się narzucać w demokracji, Wiktor Osiatyński
  Wszędzie na świecie wkraczanie polityki na obszar światopoglądu i wartości powoduje podobne rezultaty: sprofanowanie wartości w grze politycznej i ich osłabienie poprzez nieodłączne od polityki kompromisy. Wszędzie też coraz ważniejsze staje się pytanie: jak przywrócić społeczeństwom sferę publiczną zawłaszczoną i sprostytuowaną przez żądnych władzy polityków?
• 76 Demokracja jako państwo wyznaniowe, Zbigniew Stawrowski
  
  Kiedy słyszy się dzisiaj głosy ostrzegające przed niebezpieczeństwem państwa wyznaniowego, warto rozważyć dokładnie, czy ostrzeżenia te faktycznie wypowiadane są w imię obrony państwa etycznego minimum, gwarantującego wszystkim obywatelom wolność życia zgodnie z osobistymi przekonaniami etycznymi, czy też jest to tylko głos krucjaty nowej grupy wyznaniowej, która pragnie narzucić swoją pozbawioną etycznych treści religię całej wspólnocie politycznej.
• 94 Jak debatować nie warto, Krzysztof Wolicki
  AWS zdobyła władzę i właśnie wyrzuca przez okno swój kapitał polityczny. Okazało się, że prawicowa polskość nie daje sobie rady nie tylko z planowaniem przyszłości, ale nawet z rządzeniem na co dzień, w środowisku dzikiego kapitalizmu, europeizacji, amerykanizacji, globalizacji i Leszka Balcerowicza.
• 101 POLOWANIE NA IDEE
  Przeziębiona demokracja?
  Dyskutują: Wiesław Chrzanowski, Jerzy Ciemniewski, Karol Modzelewski, Jan Rokita, Zbigniew Stawrowski, Maciej Zięba OP
• 121 TEMATY I REFLEKSJE
  Europa i kryzys humanizmu, Ks. Helmut Juros
• 127 ZDARZENIA - KSIĄŻKI - LUDZIE
  W poszukiwaniu utraconego światła, Ks. Roman E. Rogowski
• 131 Ku jakiej demokracji idziemy?, Ewa Bieńkowska
• 139 Niepewna przyszłość kapitalizmu, Czesław Porębski
• 143 Książka, która rozwesela i uczy, Józef Tischner
• 150 Krajobrazy Peerelu, Zdzisław Zblewski
• 158 Piśmiennictwo sponsorowane - publikacje o Unii Europejskiej, Krzysztof Szczerski
• 164 KOŚCIÓŁ - MÓJ DOM
  Europa, Europa, Janusz Poniewierski
• 168 Summary