Od redakcji

   Współczesna kultura niechętnie używa wielkich słów. Czy oznacza to, że o nich zapomniała? Krzysztof Dorosz w niniejszym numerze, a wcześniej Adam Zagajewski, którego Uwagi o wysokim stylu ("Zeszyty Literackie", nr 65) były źródłem inspiracji dla pierwszego z autorów, niepokoją się, że w świecie kultury nie ma już miejsca "ani na bohatera, ani na świętego". Zdaniem Dorosza sztuka odwróciła się od "myśli wysokiej", która usiłuje wykroczyć poza trywialną codzienność, by ogarnąć metafizyczny plan ludzkich poczynań. Czy rzeczywiście naszą kulturę zdominował "trzeźwy realizm", który za jedynie prawdziwą uznaje nędzę ciała i materii, a to, co wzniosłe, przywołuje jedynie w trybie szyderstwa? Czy istotnie u schyłku drugiego tysiąclecia znaleźliśmy się w zaułku ciemności?

   Autorzy niniejszego numeru przyznają, że pokusa nihilizmu jest mocno wpisana w kulturę naszego stulecia, ale nie są na ogół tak krytyczni w ocenie dwudziestowiecznej sztuki. Dowodzą, że jej nierzadko naznaczone rozpaczą dzieła bywają wyrazem metafizycznego niepokoju, autentycznych, choć budzących czasem grozę, poszukiwań prawdy o świecie. Niektóre z nich objawiają także jakieś nieznane dotąd piękno, które wyrasta z codzienności, lecz równocześnie ją przekracza - jakieś promienie światła, które przecinają mrok.

   Jan Paweł II w swoim Liście do artystów pisał, że "piękno jest kluczem tajemnicy i wezwaniem transcendencji", dodał także, iż to dzięki niemu "ludzkość po każdym upadku będzie mogła dźwigać się i zmartwychwstawać". Autorzy zeszytu zachęcają, by nie rezygnować z odwiecznych przyzwyczajeń i nadal poszukiwać we współczesnej kulturze piękna. Może i ona - po Norwidowsku - "zachwyci nas do pracy".

• 3 Od redakcji
• 4 DIAGNOZY
  Splątane korzenie polskości, Janusz Tazbir
• 11 Myśl wysoka - styl wysoki, Krzysztof Dorosz
  Czymże jest "trzeźwy realizm", jeśli nie sprowadzeniem rzeczywistości do sfery materii i ciała, wygnaniem z naszego życia bohaterstwa i świętości, ekstazy i cierpienia, szczęścia i tragedii, a wreszcie sensu ludzkich poczynań?
• 34 POLOWANIE NA IDEE
  Sztuka i dotkliwość świata, Dyskutują: Ryszard Krynicki, Henryk Markiewicz, Mieczysław Porębski, Stanisław Rodziński, Marian Stala, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Adam Wiedemann, Elżbieta Wolicka
• 53 Myśl w pułapce kaznodziejstwa, Teresa Walas
  Prawdziwy problem tkwi nie tyle w tym, że sztuka współczesna straciła więź z wartościami duchowymi, ile że sama jako wartość duchowa zagrożona jest przez Człowieka Infantylnego, szczególną odmianę barbarzyńcy, którego nadejście zapowiadają od dawna filozofowie i zdesperowani artyści.
• 67 Niepewność piękna, Andrzej Osęka
  Malarstwo El Greca stało się takie, jakim je znamy, nie dlatego, że artysta coś sobie postanowił, czegoś spróbował, lecz dlatego, że żył w czasach Teresy z Avila, był niemal rówieśnikiem Jana od Krzyża, miał wyobraźnię (może: duszę) ukształtowaną przez mistycyzm szesnastowiecznej Hiszpanii. Wizje i ekstazy świętych, sny, znaki na niebie - to była dla niego rzeczywistość, konieczność. W XX wieku o tak mocne poczucie konieczności i realności w odniesieniu do metafizyki jest bardzo trudno.
• 76 Kwadratura koła, Piotr Śliwiński
  Wokół nas, tu i teraz, nietrudno znaleźć przykłady zapiekłości i pychy, towarzyszącej odrzuceniu lub zignorowaniu tradycji, rezygnacji z wielkich tematów i słów, poniechaniu uniwersalnych wartości wiążących ludzi we wspólnotę, obojętności na głosy upominające nasze zadufanie, zlekceważenie autorytetów. Istnieje jakieś bałwochwalstwo pustki.
• 86 Styl wysoki, myśl niska, Michał Paweł Markowski
  Styl niski nie tylko nie eliminuje myśli wysokiej, ale nierzadko jest jej jedynym schronieniem, zwłaszcza wtedy, gdy monotonia stylu wysokiego skutecznie paraliżuje jakikolwiek namysł. Myśl wysoka to nie tylko myśl wzniosła, górna, ale także - popatrzmy w odwrotnym kierunku - głęboka, drążąca, podziemna.
• 90 TEMATY I REFLEKSJE
  Wędrówki po opactwach benedyktyńskich, Jadwiga Żylińska
• 101 BIBLIA A ŚWIAT WSPÓŁCZESNY
  Tajemnica Krzyża, Anna Świderkówna
• 105 SYLWETKI OJCÓW PUSTYNI
  Żywy przykład Makarego, Małgorzata Borkowska OSB
• 110 RUBRYKA POD RÓŻĄ
  O cudach, Małgorzata Łukasiewicz
• 114 ZDARZENIA - KSIĄŻKI - LUDZIE
  Wiara z wnętrza metafory, Łukasz Tischner
• 122 Wieczne dzieciństwo czy przedwczesna starość?, Wasilij Szczukin
• 130 Na początku była wolność, Jarosław Makowski
• 136 Chopin: summa i miniatura, Damian Strączek
• 142 Miasto światła, Anna Baranowa
• 145 Dzieje "Niezłomnych", Tomasz Gąsowski
• 150 Wzory kultury, wzór człowieka Paweł Rodak
• 156 Niemcewicz wielkim poetą był? Magdalena Micińska
• 160 Sztuka czasów "Solidarności", Andrzej Pieńkos
• 163 Stare, nowe obrazy, Piotr Kosiewski
• 167 Sommaire, Summary