Biografie

Wisława Szymborska w wierszu „Pisanie życiorysu” ironicznie rozprawiała się z urzędowym życiorysem, w którym z człowieka zostają suche daty i formalności. Biografie robią coś odwrotnego: szukają tego, co w rubrykach się nie mieści. W tej kategorii znajdziesz losy pisarzy, artystów, sportowców, polityków, władców i świętych, opowiedziane przez biografów, przez samych bohaterów albo przez ludzi, którzy znali ich z bliska.

Znasz bohatera czy dopiero go szukasz?

Wiele osób trafia tu z konkretnym nazwiskiem w głowie. Wtedy warto sprawdzić, czy o tej samej postaci nie ma kilku książek, bo potrafią się bardzo różnić. Stanisława Tyma przybliża biografia „Tym. Wolałbym być psem” Ryszarda Abrahama, ale też książka Katarzyny Stoparczyk „Tym. Człowiek szczery na trzy litery”, która biografią nie jest: to pożegnanie złożone z anegdot i wspomnień. Wisławę Szymborską z bliska pokazuje Michał Rusinek, przez piętnaście lat jej sekretarz, w książce „Nic zwyczajnego”. Zupełnie inną drogą idzie fotoopowieść „Powrót pogubionych rzeczy”, w której życie poetki opowiadają przedmioty i zdjęcia z jej komody.

Jeśli wiesz tylko, jaka dziedzina cię ciekawi, zawęź wybór podkategorią. W biografiach sławnych ludzi znajdziesz jeszcze osobne działy: biografie pisarzy, muzyków i aktorów. Kibiców piłki nożnej odsyłamy do zestawienia książek o piłkarzach, w którym są również tytuły dla młodszych fanów.

Biografie kobiet nie mają osobnego działu, ale jest ich tu sporo. Znajdziesz wśród nich pierwszą biografię Ireny Gombrowicz, starszej siostry pisarza, opartą na ocalałej korespondencji i rodzinnych zdjęciach, oraz biografię Kory, przy której Katarzyna Kubisiowska jako jedyna mogła korzystać z niepublikowanych materiałów artystki.

Kto opowiada historię

Biografię pisze ktoś z zewnątrz. Zbiera dokumenty, listy i relacje świadków, porównuje źródła i może zachować krytyczny dystans. Sebastian Staszewski oparł książkę „Lewandowski. Prawdziwy” na rozmowach z ponad 250 osobami. W autobiografii i wspomnieniach mówi sam bohater, więc dostajesz jego wersję wydarzeń: szczerą, ale z natury stronniczą. Tak jest w „Ostatnim namaszczeniu” Ozzy’ego Osbourne’a czy w książce „Jak rozbiłam szkło”, w której Tulia Topa opisuje dorastanie wśród Świadków Jehowy i odejście ze wspólnoty. Więcej takich tytułów zebraliśmy w podkategorii Autobiografia.

Pośrodku są wywiady-rzeki: bohater opowiada, a rozmówca dopytuje i porządkuje jego historię. Tak powstała książka „To już moje ostatnie życie”, w której Michał Koterski rozmawia z Beatą Nowicką o nałogu, trzeźwieniu i rodzinie. Podobne rozmowy znajdziesz w kategorii Wywiady. Jeśli z kolei chcesz dotrzeć do źródeł, czyli do tego, co bohaterowie zapisywali na bieżąco albo pisali do bliskich, zajrzyj do działu z dziennikami, pamiętnikami i listami.

Dokument, reportaż czy powieść

Książki biograficzne różnią się też tym, jak ściśle trzymają się źródeł. Niektóre piszą reporterzy i czyta się je jak dobry reportaż: Magdalena Grzebałkowska w „Dezorientacjach” pokazuje Marię Konopnicką zdjętą z pomnika, a Dorota Karaś i Marek Sterlingow w książce „Walentynowicz. Anna szuka raju” prowadzą prawdziwe biograficzne śledztwo. Jeśli ten styl ci odpowiada, zajrzyj też do kategorii Reportaż.

Na granicy dokumentu i fabuły są biografie beletryzowane, takie jak „Lotniczka” Agaty Puścikowskiej. Autorka łączy powieściową narrację z nieznanymi wcześniej dokumentami, by oddzielić fakty od legend o Janinie Lewandowskiej, pilotce i jedynej kobiecie zamordowanej w Katyniu. Jeszcze dalej idzie powieść biograficzna. „Szklane ptaki” Katarzyny Zyskowskiej opowiadają o miłościach Krzysztofa Kamila Baczyńskiego głosami poety, jego matki i żony. To literatura oparta na faktach, w której pisarka może dopowiedzieć to, czego nie odnotowało żadne archiwum, więc warto ją czytać dla emocji i klimatu epoki, a nie jako źródło do szkolnego wypracowania.

Osobną grupę tworzą albumy, w których obraz waży tyle co tekst. „Monet. Podróże” śledzi wędrówki malarza po Europie w ponad 300 obrazach i fragmentach jego listów. Są też portrety zbiorowe, jak „Wilczyce” Helen Castor, opowieść o średniowiecznych królowych, które sprawowały władzę w Anglii przed Elżbietą I.

Na jeden wieczór czy na całą zimę

W biografiach liczba stron sporo mówi o tym, jak głęboko autor wchodzi w życie bohatera. „Osiecka. Rodzi się ptak” Karoliny Felberg ma 688 stron, a opowiada głównie o początkach życia i kariery poetki. Polskie wydanie biografii Chopina autorstwa Alana Walkera ukazało się w dwóch tomach, a „Stalin. Dwór czerwonego cara” Simona Sebaga Montefiore liczy 800 stron. Jeśli dopiero poznajesz postać, zacznij od krótszej, bardziej anegdotycznej książki. Po monumentalny portret warto sięgnąć, kiedy bohater naprawdę cię zaintryguje albo gdy znasz już podstawy i szukasz szczegółów.

Jak bardzo mogą się różnić książki o jednej osobie, pokazujemy na naszym blogu, omawiając trzy biografie Franza Kafki: wielotomowe dzieło Reinera Stacha, jednotomowy portret pióra Ernsta Pawla i reporterską książkę Remigiusza Grzeli, przeznaczoną raczej dla czytelników, którzy znają już podstawowe fakty.

Do czytania, do słuchania, na prezent

Filtr „Typ produktu” od razu pokaże ebooki albo audiobooki, ale wersji cyfrowych jest tu znacznie mniej niż papierowych. Albumy i fotobiografie, jak książka o podróżach Moneta czy fotoopowieść o Szymborskiej, kupisz tylko w wersji papierowej. Za to biografii Kory, Konopnickiej czy Ireny Gombrowicz możesz też posłuchać.

Biografia to także wdzięczny prezent, bo łatwo dopasować ją do pasji obdarowanego: kibicowi możesz podarować historię Lewandowskiego, fanowi rocka wspomnienia Ozzy’ego Osbourne’a, a miłośnikowi malarstwa album o Monecie. Jeśli się wahasz, pomogą oceny czytelników, widoczne przy większości tytułów, i sortowanie według popularności, oparte m.in. na liczbie zakupów. A gdy zależy ci na wyjątkowym egzemplarzu, zajrzyj do książek z autografem.